Blog Nieuwe Rituelen

Bij gebrek aan hoop vallen we terug op machteloze rituelen’, schreef Ilja Pfeijffer in zijn ‘coronadagboek’ in NRC Handelsblad. Hij doelde op de pauselijke zegen ‘Urbi et orbi’, maar in tijden van corona worden ook wereldse ¬handelingen aangeduid als ‘rituelen’: applaudisseren voor de helden in de zorg, elkaar dagelijks op een vast tijdstip voorlezen uit de ‘Decamerone’, met 99 andere artiesten een corona lied uitbrengen. Zelfs rond 14.00 uur op de RIVM-site het aantal corona slachtoffers checken kan een ‘dagelijks ritueel’ worden. Misschien doen we deze dingen inderdaad uit machteloosheid, maar zulke ‘rituelen’ geven het leven ook een zekere structuur, waarde, betekenis..

Van religieuze naar wereldse Rituelen

Het woord ‘ritueel’ gaat via via terug op het Latijnse woord ritus (godsdienstig gebruik). Woordenboeken omschreven ‘ritueel’ tot voor kort dan ook als ceremonie met godsdienstige strekking oftewel plechtig godsdienstig gebruik.

In de 20ste eeuw werd het langzamerhand gewoon ook ceremoniële handelingen zónder religieus karakter rituelen te noemen: ‘profane’, ‘seculiere’ of ‘wereldse rituelen’. Of ‘moderne rituelen’ – nóg zo’n nieuwe woordcombinatie. Met de rituelen van godsdienstige aard hebben ze gemeen dat we ze min of meer plechtstatig verrichten. De betekenis van het woord ritueel is dan ook verschoven van religieuze ceremonie naar herhaalbare, min of meer plechtig verrichte handeling met een structurerende functie.

De inhoud van een Ritueel

De bekende sociologisch-antropologische onderzoeker naar rituelen Davis Floyd beschrijft het ritueel als een vastgelegde, herhalende en symbolische handeling die een cultureel geloof of waarde uitdrukt in een samenleving of groep. Het ritueel kan een Rite de Passage zijn, een overgangsritueel, maar ook andere waarden uitdrukken. Hiermee is het niet alleen een toegangspoort van het individu naar de gedeelde waarden en rites van de groep of samenleving, maar het Ritueel kan ook deze waarden op zich bekrachtigen. Dit kunnen religieuze en non religieuze waarden zijn. Voorbeelden hiervan zijn het aanjagen van voorspoed, economie, het brengen van healing, moed tonen en oproepen, transformatie van het individu om hem of haar rijp te maken voor de nieuwe (groeps)fase, initiatie. Rituelen hebben vele functies. Een ritueel biedt ook vaak houvast in chaotische of moeilijke en onvoorspelbare tijden.

Symbolen binnen Rituelen

Een ritueel staat apart van andere dagelijkse handelingen. Er zijn een aantal karakteristieke kenmerken te vinden in Rituelen:

De handeling is symbolisch (een gebaar of voorwerp of tekst is ‘groter’ dan de letterlijke betekenis, en verwijst naar geloof, overtuiging, een waarde) – bijvoorbeeld het brood en wijn in de kerk, of het aansteken van een kaars als een vorm van iemand herdenken, of de ring in het huwelijk als teken van onverbrekelijkheid. Hiermee verwijst een gebaar of handeling naar gedeelde kennis en wetenschap vanuit en over een bepaalde samenleving of groep.

Vaak is er sprake van bepaalde kleding, gebruiksvoorwerpen, locatie, aankleding, kortom een status aparte van dagelijkse handelingen en plekken

Niet alleen verlopen rituelen volgens een bepaalde (vaak voorgeschreven en onvermijdelijke) orde of volgorde, ook werkt het ritueel vaak toe naar een dramatisch hoogtepunt, het punt waar het om draait. Het JA woord in het huwelijk, of het gooien van aarde of bloemen op de kist en dergelijke. Ondanks de plechtige en theatrale kant van een ritueel is er ook vaak plek voor speelsheid: humor, leuke herinneringen of anekdotes.

Rituelen als verbinder, goedschiks of kwaadschiks

Hoe vaker een Ritueel wordt uitgevoerd en bekrachtigd, hoe meer een groep of samenleving een bindend element kan ervaren. Als een kerk bijvoorbeeld ‘leegloopt’ omdat mensen simpelweg niet meer elke zondag komen, verliest het geloofsritueel zijn impact op mensen. De kracht van een Ritueel zit hem in verschillende dingen. Allereerst werkt een symbolisch voorwerp, tekening of gebaar veel krachtiger door in de psyche en emotie van mensen dan didactisch leren. De directe ervaring, de herhaling daarvan telkens opnieuw, als een imprint van een geloof of waarde, werkt in op het limbische systeem, dat betrokken is bij emoties, geheugen, leren, motivatie, herinneringen en seksueel gedrag. Gevoelens van flow en zelf verlies kunnen daardoor optreden, bij een sterke gemeenschappelijke ervaring als een popconcert.

Hitler, Charles Manson en andere gekken met veel macht

Politieke en religieuze systemen waren en zijn zich bewust van het effect en de kracht van Rituelen, en zetten deze in om mensen ‘aan zich te binden’. Charismatische en theatrale volksmenners als Hitler maar ook sekteleiders waren zich bewust hiervan en zetten Rituelen dus in als een tactisch en gevaarlijk ‘geloofssysteem’, waar niet aan getornd kon worden. Als de handeling van het Ritueel precies en welbewust wordt uitgevoerd kan er ook een gevoel van eeuwigheidswaarde ontstaan. Het kosmische kan worden opgeroepen, waardoor een Ritueel nog krachtiger wordt, en waardoor ook het kosmische zélf wordt benadrukt. Je zou kunnen zeggen dat complotdenkers ook een hoop mensen vertegenwoordigt die telkens de rite herhalen dat er bijvoorbeeld 'een hoop in de politieke behandeling van het covid virus niet deugt’ en dat er sprake is van bepaalde ‘samenzweringstheorieën’. Hoe vaker dit herhaald en geloofd wordt, met elkaar, ook fysiek met de demonstraties, hoe sterker dit gevoel en de overtuiging wordt.

Flow en Extase van Ritueel

Door het krachtige en simplificerende en alsmaar herhalende effect van het gebruik van symbolen (handeling of voorwerp) wordt een cultureel of religieus systeem benadrukt en versterkt. Dit gebeurt vooral als de fysieke, emotionele en intellectuele kant van een Ritueel één zijn. Als lichaam en geest vervuld raken van flow en extase, krijgt het Ritueel een diepgaand en eventueel verslavend effect: je wil dit herhalen. De imprint van het Ritueel kan hierdoor ook een transformerend effect hebben: je gaat extra geloven in de boodschap door deze ervaring. Deze transformatie kan intern of extern zijn of beiden. Dit is vooral gangbaar en zichtbaar in de initiatie rites of religieuze of politieke indoctrinatie. Een enorme aanrader om te zien in dit verband is de documentaire uit 2018 die Wild Wild Country heet en gaat over de opkomt en ondergang van Bagwan, en het enorm effect dat hij had op mensen, vooral door de hem opgelegde rituelen waarbij hij direct inspeelde op die flow en extase.

Ritueel als troost en houvast

De andere kant van Ritueel is juist dat het een houvast kan bieden in chaotische tijden. Het Ritueel kanaliseert gevoelens van paniek en stress na een ramp of overlijden of wanneer een gevaarlijke onderneming gestart wordt. Een groot of klein Ritueel van troost, van moed vragen, kan het individu weer laten aanhaken aan het grotere verband en aan een gevoel van veiligheid. Een gedeeld geloof (Ritueel) brengt een groep veel meer tot actie indien nodig, dan wanneer dit ontbreekt. Tenslotte kan nieuw Ritueel juist ook verandering van een geloofssysteem of waardesysteem bewerkstelligen. Ritueel kan dus de status quo benadrukken maar ook een revitaliserende functie hebben en maatschappelijke verandering uitdrukken of helpen teweeg te brengen.

Er schieten mij talloze voorbeelden van ‘veranderende’ moderne rituelen te binnen. Denk aan: een liefdesfeest (ceremonie) in plaats van wettelijk trouwen, de verandering van Zwarte Piet, de enigszins nieuwe opkomst van Halloween / Lichtjesfeest in NL tijdens de dodenherdenking, allerhande meditatie en 'mindfullness' trainingen als vervanging van het stil worden in de kerk, allerlei nieuwe manieren van afscheid nemen en herdenken. De lijst is eindeloos.

Aanbevolen Literatuur